وشمگير ، برادر و جانشين مرداويج ، كه ماجراجوئى برادرش را نداشت ، امراى سامانى و سرداران بويهى ، متملكات زياريان را از دست آنان خارج ساخته ، به قلمرو خويش افزودند و حوزهء قدرت آنان و وشمگير را به طبرستان محدود ساختند . « 1 » استيلاى طولانى مدت زياريان بر نواحى شيعه‌نشين طبرستان و تسلط كوتاه ايشان بر برخى از مهم‌ترين مراكز فعاليت شيعيان مثل قم ، كاشان و رى در اواخر غيبت صغرى شايان توجه است . نزاع آنان با علويان زيدى مذهب فقط يك خصومت سياسى بود و ظاهرا مشغوليت‌هاى سياسى زياريان فرصتى براى پرداختن به مقولات فرهنگى و دينى باقى نمىگذاشت . اخشيديان ( 324 - 358 ق ) محمد الاخشيد يكى از سرداران ترك‌نژاد دربار عباسيان بود كه پدر و جدّ او از جمله اسيرانى بودند كه از ماوراء النهر به مركز خلافت فرستاده شده بودند و عنوان اخشيد را ، كه لقب حاكمان ترك فرغانه در ماوراء النهر بود ، خليفه بعدها به او داد . محمد پس از مدتى كه در مركز خلافت بود به مناصب لشكرى دست يافت . او در سال 318 ق به‌عنوان والى شام منصوب گرديد و در سال 321 ق حكومت مصر نيز به او سپرده شد . اخشيد باتوجه به اوضاع آشفتهء دستگاه خلافت ، در سال 324 ق اعلام استقلال كرد . او به زودى شام را تصرف كرد و در سال 331 ق مكّه و مدينه را نيز ضميمهء قلمرو خويش ساخت ؛ اما سه سال بعد ( 334 ق ) درگذشت « 2 » . وى در طى دوران حكومتش با خلفاى عباسى روابط دوستانه‌اى داشت و بارها براى حمايت از آنان از جمله المقتدر ، در برابر مخالفانشان اقدام نمود . در قلمرو حاكميت اخشيد ، به خصوص در شام نواحى شيعه‌نشينى وجود داشت و شيعيانى

--> ( 1 ) . ر ك : فراى ، همان ، ص 186 - 188 . ( 2 ) . ابن اثير ، همان ، ص 211 .